Populisme Bekijk groter

Populisme

9789064453397

Sold out

Datasheet

UitgeverijEPO
Jaar van uitgave2004
Bindwijzepaperback
Aantal pagina's192p.

Meer informatie

De globalisering en het neoliberalisme hebben ideeën en cultuur herleid tot een format waarmee geld te verdienen valt. Kwaliteit wordt gemeten aan het succes op de markt. De mediabusiness duwt naar een sterkere symbiose tussen diverse types van communicatie. Er worden grote conglomeraten in de vrijetijdsindustrie uitgebouwd, gericht op ontspanning en vermaak. Men wordt multimiljonair door, zoals de Britneys van deze wereld, het uitgekiende cultiveren van het imago van the girl next door. Dat leidt tot het blasé van de anti-elitaire elite of van de 'omnivoren', die gebrek aan diepgang geen probleem vinden.

Het politieke luik van deze ontwikkeling is het populisme. De partijen worden vandaag gedirigeerd, soms zelfs open en bloot, door reclamejongens, media-adviseurs en spin doctors. Nieuws en actualiteit worden vernauwd tot de ditjes en datjes uit het banale maar daardoor herkenbare leven van alledag. Nieuws vertaalt zich in kijkcijfers, media-aandacht vertaalt zich in symbolisch kapitaal. Kritische afstand, gelaagdheid of tegenspraak hebben hier geen plaats. Er ontstaat een eenheidsworst, een pensée unique die wordt gedragen door het PMCC, het Politiek-Mediatiek-Commercieel-Complex.

Auteurs

Jan Blommaert

Jan Blommaert is hoogleraar taal, cultuur en globalisering en directeur van het Babylon studiecentrum aan Tilburg University. In 1993 kreeg hij de Arkprijs van het Vrije Woord voor zijn bijdragen over het migrantenvraagstuk.


Van dezelfde auteur:

Eric Corijn

Eric Corijn is cultuurfilosoof en sociaal wetenschapper (VUB).


Dieter Lesage

Dieter Lesage is filosoof (RITS/Erasmushogeschool Brussel).


Marc Holthof

Marc Holthof is criticus (De Tijd).


Persartikels

Nederlandse Bibliotheek Dienst (09-09-2004)
De auteurs beschrijven de invloed van postmodernisme en globalisering op cultuur, communicatie en mediaproducties. Zij beschrijven hoe partijen vandaag de dag worden gestuurd door reclamejongens en spindoctors. In deze beschrijving valt de nadruk op het kapitaal. Kwaliteit wordt daarbij met name bepaald aan de hand van het aantal kijkers. De auteurs zijn wetenschapsbeoefenaars uit diverse disciplines en hebben diverse boeken op hun naam staan. Het boek biedt een verklaring voor de dubieuze kwaliteit van het overgrote gedeelte van de mediaproducties waarmee we worden bestookt. Een moeilijk leesbaar, doch lezenswaardig boek.

Streven (september 2004)
Ludo Abicht:
Er valt... weinig aan te merken op de grondidee van dit boek, maar we moeten ons het hoofd breken over de vraag hoe een dergelijke correcte analyse kan opboksen tegen de toenemende invloed van de gecontroleerde media op de 'hearts and minds' van hen die ze broodnodig hebben in hun verzet tegen de imperiale macht van de 'pensée unique' en de aantrekkingskracht van het consumptiemodel, die de auteurs... het PMCC noemen. Dit is hoegenaamd geen verwijt maar, veel erger, een aansporing.

Gonzo (augustus 2004)
Didi de Paris:
In 'Populisme' wordt niet het proces van één politicus gemaakt. Het is het hele deficit dat aan de kaak wordt gesteld... Uitgerekend de felle reacties die de vier auteurs te beurt vielen, illustreren hun gelijk. Zelden heb ik mij minder beklaagd dat ik mij liet inspireren door slechte boeken.

VRT-Radio 1-Het Vrije Woord (12-07-2004)
Interview met Eric Corijn
Populisme is natuurlijk een veel gebruikt begrip, te pas en te onpas. Wij gebruiken het hier als een politieke term, als een specifieke vorm van relatie tussen de politici en de bevolking. Waarbij de politici zich voordoen als zeg maar de directe, onbemiddelde uiting naar het volk. Alsof ze een rechtstreekse lijn zijn naar het volk, naar de mensen, midden de mensen. Typische uiting daarvan is natuurlijk de slogan die het Vlaams Blok in het begin van de jaren negentig gebruikte "Wij zeggen wat jullie denken". - meer lezen

Trends (24-06-2004)
Vier Vlaamse auteurs maken een korzelige analyse van het huidige politieke reilen en zeilen. Als rode draad fungeert de (globale) opmars van het neoliberalisme, een zo omvattend fenomeen dat het alle geledingen van de maatschappij aantast, menen de auteurs. Het neoliberalisme holt de solidariteit uit, herleidt ideeën tot een format reduceert informatie tot lees- en kijkcijfers en verkleutert de cultuur, aldus het zwaarmoedige kwartet. (...) Want media, commercie en politiek vormen - uiteraard - één groot complex dat de echte kritiek, de kwaliteit én finaal ook de democratie geen kans gunt. Toegegeven, we hebben het boek wat ruw samengevat. We laten de sporadische interessante kritiek op de hedendaagse dominante opvattingen nu even buiten beschouwing, omdat de rauwe samenvatting pijnlijk duidelijk maakt dat de auteurs zich bezondigen aan precies dezelfde retoriek als... populisten. (...) Hun vaak boeiende en belangwekkende kritiek smoren ze zelf in een (zeer) enge visie op de maatschappij, de economie en de cultuur.

MO* (juni 2004)
De auteurs argumenteren - volkomen terecht - dat het anti-intellectuele discours, dat vandaag bon ton is in Vlaanderen, uitermate bedreigend is voor een gezonde democratie. Tijd nemen om na te denken, complexe problemen zien en op een genuanceerde manier benaderen: het zijn inderdaad levensnoodzakelijke inspanningen voor een maatschappij die niet wil verzinken in openlijke of versluierde vormen van autoritaire machtsuitoefening. (...) Populisme gaat, kortom, over een essentieel fenomeen, maar het niveau van de bijdragen had een beetje hoger gemogen. (...)

De Standaard (27-05-2004)
Opiniestuk van Jan Blommaert onder de titel "Er is werk aan ons volk, en aan de democratie"
"Dat de commerciële media niet louter een doorgeefluik van de politiek zijn, is een duidelijke trend. En Jan Blommaert gaat ver in de conclusie dat dat nefast is: populisme troef. Hij gaat dieper in op zijn stelling en antwoordt in één ruk op zijn critici. (...)"

Standaard der Letteren (27-05-2004)
Uittreksels uit recensie van Frank Albers
"Spookrijders op een autoloze zondag (titel). Het populisme is een listige denk- en spreekwijze, bedacht en bedreven door een autoritaire elite en ondersteund door de volkomen gecommercialiseerde massamedia. Dat is de strekking van vier essays die vier Vlaamse intellectuelen zopas hebben gepubliceerd. Was het maar zo eenvoudig. (...) De teksten zijn duidelijk bedoeld als een polemische interventie in een debatje waarin zogeheten intellectuelen met elkaar redetwisten over politieke en culturele ontwikkelingen in Vlaanderen en daarbuiten. (...) De vier auteurs behoren tot het anti-populistische kamp... ze delen de vrees en de aanklacht dat het populisme een regelrechte bedreiging is voor de democratie. Dat is een potige charge, aangezien de populisten nu net beweren dat wat de anderen smalend populisme noemen, precies het tegenovergestelde beoogt, namelijk de maatschappij democratischer maken. (...) De klemwoorden in deze essays: politiek, massa en media. (...) De vraag is dan, voor wie deze essays bedoeld zijn. Voor een kleine schare intellectuele medestanders? Die hadden dit boekje niet nodig, wegens al overtuigd. Voor beleidsmakers? Die hebben tijd noch zin om zich met zeurderige lamento's in te laten. Voor journalisten en opiniemakers? Die zitten toch in de klauwen van het PMCC? Is dit boek misschien voor 'de mensen' bedoeld, als een vorm van intellectuele slachtofferhulp? Maar waarom zouden de slachtoffers van de populistische hypnose zich door korzelige intellectuelen laten wekken uit hun gezellige coma? Wat voor zin heeft het te spreken als niemand luistert, zo te spreken dat niemand luistert? Dergelijke maatschappijkritiek heeft iets van spookrijden op een autoloze zondag. Problematischer nog dan de onduidelijke bestemmeling van deze essays, is hun ergerlijke eenzijdigheid. De auteurs bezondigen zich al te vaak aan autoritaire simplificaties, precies wat ze het populisme verwijten. Geen van de vier heeft ook maar een spatje gevoel voor de dialectische dynamiek van historische ontwikkelingen. (...) Die simpele intuïtie, dat de voor- en nadelen van maatschappelijke processen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, ontbreekt in deze essays volkomen. De kritiekop het populisme is ofwel zeer abstract (het PMCC!), ofwel zeer particulier (Steve Stevaert), terwijl de intellectuele uitdaging van dit soort kritiek erin bestaat tussen die twee niveaus oorzakelijke verbanden te leggen die op een rationeel dwingende wijze aantonen dat bepaalde maatschappelijke ontwikkelingen en tendensen inderdaad met elkaar samenhangen. Die vervbanden worden hier wel voortdurend gesuggereerd, maar nergens overtuigend aangetoond. Daardoor blijft de kritiek in het ijle hangen. Wil cultuurkritiek enig maatschappelijk belang hebben, enig politiek gewicht ook, dan zal ze zich toch wat meer op onderzoek en onbetwistbare feiten moeten baseren en wat minder op impressies, intuïties en diffuse wrevel. Minder karikaturen en meer onweerlegbare analyses, minder zeuren en meer spijkerharde argumenten."

Belga Mark Eelen (recensie) (11-05-2004)
"Uitzonderlijk aan Populisme is dat de auteurs niet met scherp schieten op de 'usual suspects', zijnde extreem-rechts (dat lang niet meer de eigenaar is van het populistisch discours) en de populaire kranten. Het populisme, als resultante van de globalisering en haar dictaat/dictatuur van 'de markt', treft immers politiek, media, cultuur en wetenschappen in al hun geledingen. Kwaliteit wordt afgelezen naar gelang het "succes op de markt", ergo de triomf van eenheidsdenken en complexiteitsreductie."

Indymedia (10-05-2004)
Interview met Jan Blommaert:
"Politici als Steve Stevaert hebben het bij een aantal intellectuelen flink verkorven. Wat Stevaert eenvoudig en begrijpelijk noemt, is voor Blommaert, Corijn, Holthof en Lesage plat populisme. De vier ergeren zich blauw aan de hedendaagse politiek die net als de media een verkoopbaar product geworden is. Ze verzamelden hun kwade aanklachten in een boek en wierpen daarmee een ferme steen in de kikkerpoel. Jan Blommaert is professor Afrikaanse taalkunde en sociolinguistiek aan de Universiteit van Gent. Met zijn harde kritiek op de media maakt hij zich niet meteen populair bij de redacties van de kwaliteitskranten en de tv-zenders. Maar geen nood. 'Intellectuelen hebben die gazetten niet nodig,' legt hij ons uit. 'Het echte debat moet in het middenveld worden gevoerd.' (...) - Het volledige interview kunt u lezen op: www.indymedia.be

Diogene(s) / Indymedia / Uitpers (01-05-2004)
Bespreking - "Ik zeg wat u denkt - Populisme-triptiek" - van Jan-Pieter Everaerts gepubliceerd in (1/05/2002) en te lezen op www.indymedia.be en www.uitpers.be

Kenteringen (mei 2004)
Enkele markante uitspraken van Jan Blommaert in het interview.
'Wij zeggen wat u denkt'. Populisme als heersenden ideologie van onze tijd (titel). JB: Populisme is een 'spreekregime', dwz. normen en regels die worden opgelegd aan het spreken, en die bepaalde spreekvormen uitsluiten terwijl ze andere vooruitschuiven als de enige legitieme. In ons huidig politiek bestel zou je populisme kunnen omschrijven als de beïnvloeding van de politieke communicatie door alle mogelijke vormen, technieken en methoden van communicatie uit de commerciële sector van reclame en marketing. Hierdoor krijg je een vermenging van politiek(e boodschap) en 'volksvermaakprogramma's'. Het resultaat is dat we een serieuze vormverandering van de politieke communicatie krijgen, maar ook een inhoudelijke inperking, aangepast aan de spelregels van de gecommercialiseerde media. (...)
JB: De media hebben eigenlijk de hele politieke communicatie in handen. Er is sprake van monopolievorming, en dat leidt bij een commercieel bedrijf steeds tot een verenging, een beperking. En de media zijn commerciële bedrijven. Zij verschillen nog nauwelijks van een autoconstructeur in de zin dat zij een beperkt aantal producten zo goedkoop mogelijk willen produceren en zo massal mogelijk willen verkopen of laten consumeren. De media steken zich daarbij vaak weg achter de uitspraak dat zij programma's maken naar de smaak van de kijker of luisteraar, m.a.w. dat de kijker of luisteraar bepaalt wat de media op termijn aanbieden. (...) Niet de kwaliteit van het aanbod, maar wel het aantal mensen dat iets goed vindt, is doorslaggevend. Als slechts weinig mensen iets goed vinden, dan is daarmee bewezen dat dit voorstel of programma niet veel waard is, dus wordt het afgevoerd. De dwang van de verkoop of kijkcijfers gaat ook alweer uit van de idee dat onze bevolking één homogene massa is. (...)
JB: Consumentenkapitalisme genereert politiek populisme. Het gebruikt precies dezelfde beelden. De politiek definieert zichzelf als een producent van politieke visies en het electoraat is de klant. De vroegere massapartij is een massacommunicatiepartij geworden. Het ideologisch project is volledig weggevallen want dat is alleen maar hinderlijk om zoveel mogelijk mensen aan te trekken. (...) En dan zijn sommigen verrast dat er nog nauwelijks verschillen zijn tussen partijen, dat ze met hetzelfde bezig zijn en elkaar allemaal terugvinden in het centrum. Je zit dus op het niveau, boutadisch gesteld, van het verschil tussen Pepsi en Cola. Het verschil tussen de twee producten is objectief minimaal, maar het imagoverschil wordt sterk uitvergroot. (...)
JB: Het is de systematische weigering tot informatie, het nalaten mensen te informeren op de wijze waarop ze zouden moeten geïnformeerd worden, in de zin van een accurate weerspiegeling waar het echt over gaat. In dat opzicht zit je toch met een serieus probleem van de kritische stem in de samenleving. (...) De kritiek komt dus veel meer onder druk te staan. Maar dat is misschien juist wat men wil. Dat is trouwens ook een van de redenen waarom kritische intellectuelen zo zwaar onder vuur liggen. Wie nog een grondige analyse maakt en van daaruit kritiek en ongenoegen formuleert op die nieuwe politiek, is de vijand van die politiek, van rechts, van het centrum en ookvan wat zich in de media links laat noemen. (...)

Raak (mei 2004)
Interview met Jan Blommaert:
"(Titel): Media en de (uit)verkoop van de politiek.
Raak: Ik zou zeggen dat die (vorm)verandering een goede zaak is. Politiek wordt op die manier toch een stuk toegankelijker voor meer mensen?
Jan Blommaert: Maar die verandering is niet enkel een vormverandering. Het gaat niet alleen over een vlottere, meer geoliede communicatie. Moest dat zo zijn, dan heeft de politiek groot gelijk, want de politiek was inderdaad een saai en slecht communicerend bedrijf. Maar de verandering is ook inhoudelijk. Want de politieke boodschap komt steeds meer in de greep van programma's waarvan de aanpak, de stijl en de mogelijkheden worden bepaald door die andere wereld van de media, de marketing, het entertainment. Kenmerkend hiervoor is dat de boodschappen eenvoudig, gemakkelijk te verstaan, kort, aangenaam te beluisteren en te bekijken moeten zijn. Een politicus of deskundige die in een programma zit, krijgt voortdurend te horen dat hij het kort moet houden en zeker geen moeilijke woorden mag gebruiken. En daar valt natuurlijk iets voor te zeggen. Je moet niet onnodig lang uitweiden of onnodig moeilijke woorden gebruiken. Maar soms gaat het niet anders. En je kan misschien beter die moeilijke woorden gebruiken en ze dadelijk uitleggen, zodat de luisteraar of kijker de volgende keer die moeilijke woorden wel kan begrijpen. Maar dat mag blijkbaar niet. Het resultaat is dat heel ingewikkelde complexe problemen en gebeurtenissen ofwel het nieuws niet meer halen ofwel herleid worden tot eenvoudige boodschappen en one-liners. En het resultaat op langere termijn daarvan is dat de luisteraar of kijker begint te denken dat politieke kwesties eenvoudige kwesties zijn. En dat is in vele gevallen spijtig genoeg niet zo. In zekere zin leidt heel die mediatisering van de politiek tot een zekere verdomming van de burger. En dat 'dom houden' van de burger sluit hem ook uit van echte inspraak...

De Tijd (24-04-2004)
Interview met Eric Corijn:
"(Titel): Succes is geen criterium voor kwaliteit. Het verschijnsel oogst veel tegenkanting maar ook lof. Sommigen zijn er weg van, anderen gruwen bij de gedachte alleen. Populisme, daar was nog nooit omstandig over bericht in dit land vol populisten. Een hoogleraar taalkunde, een socioloog, een criticus en een filosoof - een groepje intellectuelen - hebben zich samen over 'het verschijnsel' bezonnen en er een boek over geschreven. Het is een explosieve onderneming geworden. Het stof waait al vele kanten op en het boek is nog maar pas uit. Populisme is veel meer dan gratis openbaar vervoer en het Zilverfonds. Wij praatten met een van de auteurs, professor Eric Corijn.
De Tijd: Wat is populisme?
Eric Corijn: Het is een specifieke band tussen de vertegenwoordiging van het volk en het volk zelf... Het populisme wil het onderscheid, de meningsverschillen, de debatten wegmoffelen onder een of ander algemeen belang...
De Tijd: U hebt het over PMCC (Politiek Mediatiek Commercieel Complex). Dat lijkt op Het Grote Complot?
Eric Corijn: Nee. Een complex is niet noodzakelijk een complot. In de jongste vijfentwintig jaar zijn er drie belangrijke verschuivingen opgetreden. Enerzijds: de vermarkting van de samenleving, commercialisering van ongeveer alles. Twee: de absolute nooit geziene toename van het belang van de media. En drie: de politiek die zich aan die twee gegevens vrij kritiekloos heeft aangepast. De politiek wordt gedomineerd door de uitvoerende machten. Dat heeft geleid tot het huidige gecommercialiseerde populisme...

De Morgen (21-04-2004)
Bespreking door Walter Pauli:
"Vier auteurs, vier intellectuelen ook, storen zich mateloos aan het oprukkende populisme in de politiek... Het was de auteurs niet te doen om een intelligent boek te schrijven. In het beste geval is het een schotschrift... Ja, er is behoefte aan grondige mediakritiek, en die mag hard zijn, en bijtend. Zolang het maar een intelligente redenering is, zolang de feiten juist zijn, de beoordeling eerlijk is. Aan niet één van die voorwaarden voldoet Populisme. Het bevat fouten bij de vleet, zit vol slordige redeneringen, de auteurs tonen een stuitend onvermogen tot politieke analyse, en hebben bovendien geen kennis van de werking van de media. Populisme levert ook het bewijs dat zelfverklaarde linksen niet immuun zijn voor een rechts-elitair discours. Bref: Populisme is rommel.

Knack (14-04-2004)
Interview met Jan Blommaert:
"Jan Blommaert ergert zich al jaren aan de politieke beeldvorming en het politieke taalgebruik... Hij heeft een nijdig boek geschreven, geeft hij toe. En het zal wel weer niet verkopen, maar het moest toch maar eens gezegd worden: politiek draait tegenwoordig alleen nog maar om marketing. Dat is de slotsom van het vlijmscherpe pamflet Populisme, waarin Blommaert en zijn coauteurs Eric Corijn, Marc Holthof en Dieter Lesage zowel politici als journalisten over de knie leggen...

Aktief (tijdschrift Masereelfonds) (maart 2004)
(...) De grote verdienste van Blommaert, Corijn, Holthof en Lesage is dat ze het populisme geduid hebben door het te plaatsen in zijn ruime maatschappelijke context. De vier essays lezen als een rake en soms zeer omstandige ontleding van het maatschappelijke en intellectuele klimaat waarin precies een fenomeen als populisme tot ontwikkeling komt en gedijt. Er is de auteurs verweten - onder meer in De Standaard - dat die analyse eerder intuïtief is, dat ze met andere woorden niet onderbouwd zou zijn. Dat is een bijzonder onrechtvaardige kritiek. (...)

Dit boek kwam ter sprake in volgende radio- en/of tv-programma's

  • 12-07-2004 - VRT-Radio 1-Het Vrije Woord: Interview met Eric Corijn.
  • 08-05-2004 - VRT-Radio 1-Heldenmoed: Interview met Eric Corijn.
  • 23-04-2004 - VRT-Klara-Alinea: Interview met Eric Corijn door Chantal Pattyn.