Inleiding
De predikanten van de angst

[ De voetnoten werden weggelaten ]

'En als we allemaal aan één zeel blijven trekken, dan moeten ze
daarboven buigen jong, daar is niks aan te doen. 't Is buigen of barsten.
En als ze niet willen buigen, dan zullen ze barsten.'
(uit: Groenten uit Balen, Walter van den Broeck)

Een hedendaagse cité

Ik draag dit boek op aan de inwoners van Deurne-Noord en aan de arbeiders van Crown Cork. Samen met de inwoners van Deurne heb ik de afgelopen jaren gevochten voor een leefbare buurt. Samen met de mannen en vrouwen van Crown Cork stond ik op de bres voor een leefbare economie. Voor mij zijn dat twee aspecten van één en dezelfde strijd voor een humane samenleving. Een samenleving waarin de mens centraal staat in plaats van het winstbejag. Waarom Deurne-Noord? Niet alleen omdat ik er woon, maar vooral omdat het een buurt is waar heel wat sociale problemen samenvloeien. De huizen zijn er niet zo groot en ook niet zo goed gebouwd. Ze dateren uit de crisisjaren dertig. Er wonen vooral arbeiders en bedienden, gepensioneerden en werklozen. Arbeiders die het zware werk doen: in de haven, in de bouw en bij de vuilnisophaaldienst van de stad... Veel interimarbeiders ook. En veel inwoners van buitenlandse herkomst. In mijn straat alleen al ken ik mensen uit Polen, Marokko, Kaapverdië, Togo en Iran. Het is de eenentwintigste-eeuwse versie van de arbeiderscité van de jaren zeventig die Walter van den Broeck beschreef in zijn toneelstuk Groenten uit Balen*. Het is de samenvatting van de hedendaagse Vlaamse werkende klasse. Want ik woon daar ook bijvoorbeeld. Ik ben milieuambtenaar bij de stad Antwerpen. En ik behoor ook tot die werkende klasse, want ik verkoop mijn arbeid voor een loon. Als de werkdruk in het bedrijfsleven stijgt, dan stijgt die werkdruk voor de ambtenaren ook. Als de koopkracht van de werknemers in de privé daalt, dan daalt de onze ook. Als men de privé flexibeler en langer wil laten werken, dan volgt de openbare sector niet lang daarna. Mijn belangen zijn dus verbonden met die van de mensen rondom mij.

Daarom voel ik me verbonden met mijn buurt en ben ik actief in het buurtcomité 't Schijntje.

Daarom ook ging ik op 4 oktober 2005 mee piket staan met de arbeiders van Crown Cork, de 'stopkesfabriek' - een grote fabriek van metaalverpakkingen, vergroeid met de geschiedenis van Deurne - hier achter de hoek in de kanaalzone. De mannen en vrouwen van Crown gingen die mistige vierde oktober samen met de rest van het ABVV in staking tegen het Generatiepact.

Om diezelfde reden trok ik op 11 oktober 2005 tegen dat Generatiepact van leer op de vergadering van de SP.a van Deurne, en ging ik zo de confrontatie aan met een schuimbekkende en op hoge hakken stampvoetende Kathleen Van Brempt. 'Niet in mijn afdeling!' brieste ze. Haar afdeling? In elk geval ook de afdeling waar SP.a Rood werd geboren als verzet tegen een partijlijn die de werknemers wil laten opdraaien voor een nog groter deel van de kosten van de sociale zekerheid.

Deurne-Noord is een buurt die door 'de politiek' al jarenlang verwaarloosd wordt. En die desondanks een warme, sociale buurt is gebleven. Volgens de gangbare opvattingen wonen er bij ons nochtans veel verzuurde mensen. Maar dat is helemaal niet zo. Politiek gezien is mijn buurt inderdaad een 'zwarte' buurt. Er werd hier de afgelopen jaren op het Vlaams Belang gestemd dat het kraakt. Veel beter werden we daar niet van. Onze buurt raakte nog wat meer in het verdomhoekje. Deurne-Noord is een buurt met een rood verleden en een zwart heden. Dat hoeft niet zo te blijven. De toekomst van Deurne is rood. In die zin staat Deurne symbool voor mijn politiek project: het terrein heroveren op extreemrechts en op het rechtse populisme, met een socialistisch programma. Maar dat zal niet zomaar gebeuren. We zullen het vertrouwen moeten herstellen. We moeten de oude en de nieuwe inwoners naar waarde schatten. De mensen au sérieux nemen. Luisteren naar wat ze werkelijk te vertellen hebben ook al drukken ze zich niet altijd zo vlot uit en ook al worden ze vaak kwaad op de verkeerden. Ik ben ervan overtuigd dat dit niet alleen voor Deurne of voor Crown Cork geldt. Waarom zou het? Het geldt voor alle volkswijken in Antwerpen, Gent, Aalst, Kortrijk of Oostende. Om Mechelen niet te vergeten, de stad waar Caroline Gennez geparachuteerd werd. En voor alle bedrijven. Maar dit boek vertrekt vanuit datgene wat ik in Deurne geleerd heb.

Groenten uit Deurne

Opkomst en (bijna?) ondergang van de socialistische partij laten zich samenvatten in Deurne. En met de wederopstanding van het socialisme zal het niet anders zijn. Als we het socialisme hier weer op de sporen krijgen, dan zal het overal lukken. Maar socialisme is een middel, geen doel op zich. Wat nog belangrijker is, is dat socialisme de enige manier is om Deurne en haar inwoners weer op de sporen te krijgen. Deurne was ooit een rood nest. Het werd geboren uit de ambitie van arbeiders en bedienden om de verstikkende binnenstad te ontvluchten. Eenvoudige mensen die hun kinderen wilden laten opgroeien in een gezonde omgeving. Iedereen die hier ouder is dan zestig, is lid geweest van de Arbeiderstoeristenbond of van de 'Rooi Valken'. Ons Sinne bijvoorbeeld, die nog elke ochtend een pastoor op haar boterham legt1, of Jeanneke, die heel haar leven naaister is geweest in het theater en die alle artiesten van 'De Revue' in 'Den Hippodroom' heeft gekend. Maar nog voor er industrie kwam en een arbeidersklasse, was er een tijd dat rijke mensen hier hun lusthoven opzochten, zoals het Bisschoppenhof of het kasteel De Drie Torekens. En in de zeventiende eeuw brachten de jezuïeten pestlijders vanuit de binnenstad naar Deurne opdat ze er zouden herstellen in de goede lucht.

Het kan dus verkeren. Vandaag torst Deurne meer lasten dan lusten. De ironie van de geschiedenis wil dat Deurne vandaag opnieuw dreigt te verstikken. Het ligt niet in de schaduw van de zware industrie zoals het Balen-Wezel uit het toneelstuk van Walter van den Broeck. Maar wel in de onmiddellijke nabijheid van het Sportpaleis, de 'zware entertainmentindustrie' van de eenentwintigste eeuw zeg maar. Het Sportpaleis is de tweede drukst beklante grote evenementenzaal... ter wereld (enkel Madison Square Garden in New York krijgt per jaar meer bezoekers over de vloer). Een geweldig zakelijk succes! Maar niet voor de buurt. We streden en strijden samen tegen de verkeersoverlast en de geluidshinder die al dat zakelijk succes met zich meebrengt. Ons district wordt ook doorsneden met autosnelwegen, de slagaders van het Antwerpse havengebied. De komst van de Oosterweelverbinding zal die slagaders nog breder en drukker maken.

Ook daartegen voeren we strijd. Een drukke autosnelweg naast je deur verbetert je levenskwaliteit niet en pleegt een aanslag op je gezondheid. Vlak naast die autosnelwegen liggen volkstuintjes waar groenten worden geteeld. Groenten uit Deurne zijn bepaald geen biogroenten...

Bijna nog angstaanjagender dan de omvang, de grootheidswaan en de gevolgen van projecten zoals de aanleg van een Oosterweelverbinding of de uitbreiding van het Sportpaleis, is de wijze waarop deze projecten boven de hoofden van de mensen worden doorgeduwd. We leven in een democratie, zo wordt gezegd. Maar dat is relatief. Als het over projecten gaat waar écht veel geld mee gemoeid is, en die een échte impact hebben op ons dagelijks leven, dan wordt zonder verpinken over de hoofden van de mensen heen beslist. Een aantal buurtopbouwwerkers die hun job goed wilden doen, besloten het onbehagen te kanaliseren en het protest vorm te geven. Ze werden prompt op het matje geroepen door de schepen van sociale zaken (SP.a) omdat ze hun boekje te buiten zouden zijn gegaan. Op een dergelijk moment voelt het politieke bestel niet bepaald aan als een democratie maar eerder als een regime. Een regime dat alle poriën van de samenleving wil opvullen. Niet alleen de economie en de politiek, maar ook de rechtspraak en de wetenschap.

Niet alleen de media en het onderwijs, maar ook de cultuur en zelfs het buurtwerk willen ze beheersen. Sprenkel over al die maatschappelijke geledingen een dunne nevel van subsidies. Dun genoeg om iedereen te laten snakken. En verbind voorwaarden aan die subsidies. Op den duur staan alle neuzen dan wel in dezelfde richting.

Net zoals de maïskolven van de genetisch gemanipuleerde maïs van Monsanto ook allemaal in dezelfde richting groeien.

Min of meer hetzelfde gebeurde bij de invoering van het Generatiepact in 2005. De achterliggende logica van dat pact werd uitgetekend op een hoog en ongrijpbaar niveau. In 2000 hadden de Europese leiders in Lissabon besloten dat de Europese economie de meest competitieve van de wereld moest worden. Daarvoor moest de activiteitsgraad van de bevolking stijgen, zodat de kosten van de sociale zekerheid zouden dalen. Maar de publieke opinie werd een heel ander verhaal opgedist. De predikanten van de angst vertelden ons dat de sociale zekerheid onbetaalbaar dreigt te worden. 'In de toekomst is er geen geld meer om de pensioenen te betalen. Tenzij we hier en nu doortastende maar onprettige maatregelen nemen! Iedereen zal langer en harder moeten werken. Dat is de énige, maar dan ook echt de énige oplossing.' Dat verhaal werd eensgezind verkondigd door de politici van alle grote partijen en bevestigd door journalisten, demografen, economen en andere professoren. Die konden zich toen nog niet voorstellen dat er amper een paar jaar later een reddingsboei van vele miljarden euro naar de banken zou worden gegooid. Dat de staatskas leeggeplunderd zou worden om het financiële systeem te redden. Ze maakten de mensen wijs dat een teveel aan gepensioneerden het grote gevaar van de toekomst was, terwijl het werkelijke gevaar ligt in de vraatzucht van het kapitalisme, de onstilbare winsthonger van de beurzen.

Zelfs de vakbondsleiders leken zich aanvankelijk schoorvoetend neer te leggen bij dat angstvisioen. Tot ze geconfronteerd werden met een overkokende basis. Die aanhoorde het verhaal en plaatste het tegenover de dagelijkse praktijk van harder werken en stijgende winsten in hun bedrijf. Er klopte iets niet. En dus kwamen er stakingen en betogingen. Democratie komt namelijk niet zomaar uit de lucht vallen. Democratie moet je verdienen. Afdwingen. Desnoods elke dag opnieuw. [...]