Bij het overlijden van Howard Zinn...
De stem van vergeten mensen
door Jan Reyniers
In A People's History of the United States bekijkt Howard Zinn het ontstaan en de groei van de VS met de ogen van de slachtoffers. Zijn boek is de geschiedenis van vaak naamloze indianen, slaven, deserteurs, textielarbeiders, GI's uit Vietnam, feministen en jonge zwarten uit de slums. Zinn brengt het verhaal van hun tegenslagen, hun uitbuiting, hun niet te benijden lot en confronteert dat alles met de onnoemelijke rijkdom die de groten der aarde dank zij hen bijeenraapten. Maar het volk heeft zich al die eeuwen niet laten doen. Van bij de prille verovering van Amerika door Columbus (1492) verzetten de underdogs zich tegen de - hoofdzakelijk - Engelse kolonisten die de Verenigde Staten na de onafhankelijkheid systematisch uitbouwden tot de absolute wereldmacht die ze vandaag zijn.
Van dat verzet, van die 'petite histoire', was vóór Zinn slechts in erg beperkte kring iets geweten. De officiële geschiedenis zweeg de kleine mens systematisch dood. Aanvankelijk (Eerste druk 1980) had het boek wegens zijn onconventionele opvattingen weinig succes. Ondertussen zijn er wereldwijd al miljoenen exemplaren van verkocht. De meest actuele Engelse versie van het boek verscheen in 2003. Voor de Nederlandse vertaling schreef Howard Zinn op vraag van uitgeverij EPO nog een extra hoofdstuk waardoor het boek de periode 1492 tot en met George Walker Bush (2007) omvat. De meest actuele versie van het boek vind je dus in zijn Nederlandse vertaling. Een absolute aanrader voor wie de VS van vandaag wil begrijpen.
Howard Zinn, een monument in de geschiedschrijving van de VS, overleed vorige week woensdag op 87-jarige leeftijd in Californië. Zinn had zich niet in de 'Sunshine State' teruggetrokken om er te genieten van een zonovergoten pensioentje. Met goed onderbouwde speeches trok hij nog steeds het hele land door om jonge intellectuelen én volksmensen te confronteren met de bittere keerzijde van de American dream.
Howard Zinn, auteur van de onvolprezen kanjer Geschiedenis van het Amerikaanse volk (zie kader), werd in 1922 geboren in New York. Hij was de zoon van Joodse immigranten en bracht zijn jeugd door in een van de vervallen sloppenwijken van Brooklyn. De romans van Charles Dickens leerden hem dat het trieste lot van de kleine man in het 19de-eeuwse Engeland in niets verschilde van wat hij in het 20ste-eeuwse New York aantrof. Zijn interesse voor de geschiedenis van de onderdrukten was gewekt.
Op zijn 17de liet hij zich door enkele jonge communisten overhalen om voor het eerst deel te nemen aan een vakbondsbetoging in het centrum van New York. Hij vond het vanzelfsprekend dat je in 'het land van de absolute vrijheid' ongehinderd kon opkomen voor je mening, ook al druiste die in tegen de belangen van het establishment. Zijn eerste betoging ontnam hem meteen al die illusie.
'Plots hoorde ik sirenes gillen en zag ik politieagenten op galopperende paarden op de massa afstormen. Met lange matrakken sloegen zij meedogenloos op de arbeiders in. Ik kon niet geloven wat ik zag. Ik stond werkelijk aan de grond genageld. Toen kwam die klap op mijn hoofd. Ik viel bewusteloos neer en kwam pas veel later weer bij bewustzijn in een portiek op Times Square. Het was er weer beangstigend rustig. Het leek alsof er niets was gebeurd.' Maar er was wel degelijk iets gebeurd. Howard Zinn had geleerd dat harde repressie inherent was aan het VS-systeem.
Burgerrechten en Vietnam
Op zijn 21ste (1943) wilde hij een persoonlijke bijdrage leveren om het nazisme in Europa te verslaan. Hij meldde zich als vrijwilliger bij de luchtmacht en nam deel aan talloze bombardementsvluchten boven vijandelijk gebied. Toch keerde hij zich in 1945 vrij snel van de oorlog af. Al te veel gewone mensen bleken de sigaar. Na de oorlog stopte hij zijn medailles en eretekens in een schoendoos en schreef er op: 'Dit nooit meer!'
Hij ging geschiedenis studeren in de hoop een verklaring te vinden voor de belabberde situatie van de kleine man door de eeuwen heen. Hij promoveerde als historicus aan de Universiteit van New York en doctoreerde enkele jaren later aan de Columbia Universiteit. In 1956 werd hij hoofd van het departement voor geschiedenis en sociale wetenschappen aan het Spelman College, een instituut exclusief voorbehouden aan vrouwelijke zwarte studenten. De rassensegregatie was in de VS nog steeds een bittere realiteit.
Tijdens de beweging voor burgerrechten (in de jaren zestig) porde Professor Zinn zijn (zwarte) studenten op om boeken te gaan ontlenen in exclusief blanke universiteitsbibliotheken. Hij nam deel aan talloze sit-ins in exclusief blanke cafetaria's en restaurants en publiceerde scherpe kritieken, ook op de regering Kennedy die naar zijn mening veel te weinig deed om de rechten van de zwarten concreet uit te bouwen.
In 1963 verweet Zinn de raad van bestuur van het Spelman College een veel te lakse houding in de burgerrechtenbeweging. Hij werd prompt ontslagen wegens 'insubordinatie'. Hij kon echter meteen aan de slag als professor aan de Universiteit van Boston waar hij zich ontpopte tot een fervente tegenstander van de Vietnamoorlog.
Actief emeritaat
In 1988 ging Howard Zinn met pensioen. Op het einde van zijn laatste college riep hij alle studenten op hem te vergezellen naar de stakerspost van de verpleegsters van het universitair ziekenhuis. Honderden studenten volgden hem.
Howard Zinn bleef (en dat mag je letterlijk opvatten) tot aan zijn dood actief militeren tegen alle onrechtvaardigheden in de VS.
Enkele weken geleden publiceerde hij nog een artikel in The Nation waarin hij het eerste jaar van president Obama evalueerde. 'Ik zoek vruchteloos naar een hoogtepunt,' schreef hij. 'Ik ben niet ontgoocheld in de man omdat ik nooit veel van hem verwacht heb. Ik denk dat de mensen een beetje misleid worden door zijn schitterende retoriek. De mensen zullen gaandeweg wel begrijpen dat Obama slechts een middelmatige president wordt en vandaag betekent een middelmatige president een gevaarlijke president. Maar ik wanhoop niet. Misschien komt er wel een nationale beweging op gang die hem tot een betere politiek dwingt...' De activist Howard Zinn ten voeten uit.
